Sights Denim Systems

ELYAF: SDS de yıkaması yapılan jeanlerin çoğu pamuk esaslı elyaflardan oluşmaktadır. Pamuk elyafı (Tencel ve rayon dahil)  selüloz esaslı bir liftir ve selüloz da glikoz moleküllerinden oluşur. Selülozun yapısına bakıldığında, 5000 adet glikoz molekülünün lineer şekilde konfigirasyonundan oluşur. Yaklaşık 1 inç boyundaki pamuk lifinde ise milyonlarca selüloz vardır. Rayon ve tencelin yapıldığı ağaç esaslı selüloz ise, 2000 adet glikoz molekülünün birbirine lineer olmayan bir şekilde bağlanmasından oluşur.


Nişastanın yapısına bakıldığında da, temelde glikoz molekülleri görülür ancak, aradaki bağlar yeterince sağlam olmadığından, tekstil malzemesi olarak kullanılmaya elverişli değildir.


JEAN YIKAMA İŞLEMLERİ
Denim yıkama prosesini 5 ana bölüme ayırabiliriz;
1-Haşıl sökme (Desizing)
2-Taş/enzim yıkama (Abrasion)
3-Ağartma (color removal/fading)
4- Temizleme (clean-up)
5- Yumuşatma (softening)

1- Desizing : Haşıl malzemesi, kumaş üretim aşamasında kullanılan,  çözgüye indigo boya verildikten sonra tatbik edilen, dokuma sırasındaki gerilimler yüzünden oluşabilecek iplik kırılma ve kopmalarını engelleyen bir malzemedir. Haşıl malzemesi çoğunlukla, nişasta veya modifiye nişasta esaslıdır ve bununla beraber bir miktar ıslatıcı kimyasal ve yumuşatıcı da haşıl reçetesinde bulunur.


Bu kimyasallar, denim kumaşa yapılacak yıkma işlemlerinde kullanılacak kimyasalların etkilerini azalttığı için çıkarılmalıdır. Haşıl sökme işlemi aşağıdaki şekillerde yapılabilir.
• Alpha amylase enzimi
• Detergents (yalnız veya kostik ile)
• Deterjan, kostik/soda ash ve peroksit ile(oksidativ haşıl sökme)


Haşıl sökme işleminden önce, materyal, yüksek miktarda  ılık su ile kısa bir süre için ıslatılır. Bu işlemin amacı, haşıl sökme işlemi başında oluşabilecek garment to garment sürtünmesini azaltmak ve yıkama kırığı riskini elimine etmektir. Hatta çok sert tutumlu ve kırık riski taşıyan kumaşlarda, bu ıslatma sırasında ıslatıcı kimyasal da kullanılır. (Amlube ALE 2) 
Haşıl sökme işlemi sırasında, amilaz enzimi, nişastayı küçük şeker moleküllerine ayırır ve su ile uzaklaştırılmasını sağlar. Ancak kumaş üzerine terbiye işlemleri sırasında tatbik edilen diğer kimyasallar veya yabancı maddeler, amilaz ile uzaklaştırılamaz. Bunların uzaklaştırılması için, kullanılan enzimle uyumlu çalışabilecek bir deterjan gereklidir. Deterjanları noniyonik ve aniyonik olabilir. Aniyonik deterjanların, amilazı çökertme ihtimali olabilir bu sebeple amilaz ile beraber genelde nonyonik deterjanlar kullanılır. Ayrıca kullanılan enzimin çalışabileceği ph aralığına ve en aktif olduğu sıcaklık derecesine göre, gerekiyorsa asetik asit kullanılır ve sıcaklık ayarlanır. Enzimin genel etkisini özetlemek gerekirse, suda az çözünen nişastayı, suda çözünebilen şeker moleküllerine parçalayarak uzaklaştırılmasını sağlar.


2-Abrasion: Kumaş üzerindeki Indıgonun,  kumaş yüzeyinin tamamından veya bir kısmından uzaklaştırılması işlemidir. Ağartma işleminde, boyar madde yüzeyin tamamından eşit miktarda uzaklaştırılırken, aşındırma işlemlerinde ise sadece belli kısımlarından uzaklaştırılır. Gerçekte  selüloz enzimi indigo boyar maddeyi uzaklaştırmaz, pamuk elyafının içindeki selülozu uzaklaştırır ve dolayısı ile selülozun içine işlemiş olan indigo da uzaklaştırılmış olur. Enzim bunun yanında kumaşın yüzeyindeki tüy ve havların da uzaklaştırılmasın da etkilidir.


Piyasada bir çok çeşit selüloz enzimi mevcuttur her biri kendine has bir ph ve sıcaklık aralığında çalışabilir. En çok kullanılan enzimler, alkali ortamda çalışan enzimlerdir, kullanılan suyun ph değeri de sürekli değişken olduğundan, bu enzimlerle çalışırken, Ph ayarlayıcı kimyasallar her zaman gereklidir.


Yıkama reçetesine eklenmesi gereken diğer bir kimyasal da deterjandır, zira kumaştan uzaklaştırılan indigo boyar maddesinin kumaşı geri lekeleme riski vardır. Aşındırma işleminden sonra, güçlü bir temizleyici kullanılıyorsa, yıkama banyosunda deterjan kullanmaya gerek kalmaz. Eğer deterjan, enzimle uyumlu çalışacak bir yapıya sahip değilse, enzim aktivitesini yitirebilir ki bu da oldukça pahalı olan selülozik enzimin gereksiz sarfiyatına sebep olur.


Diatomaceous earth (DE), perlite, pomza taşı, kum gibi aşındırıcı materyaller kumaş yüzeyinde mekanik bir aşınma sağlar ve çözgü ipliğinin üst tabakasındaki boyar maddenin aşınma yoluyla uzaklaştırılmasını sağlar. Mekanik etkilerin mukavemeti, kimyasal etkilere göre daha az düşürmesinin sebebi de, aşındırmanın, sadece üst tabakaya yapılıyor olmasıdır. Kimyasal aşındırma ise, moleküler bazda yapıldığı için kumaşın dayanımlarında zayıflığa yol açar. Mekanik aşındırma, tek başına kullanıldığında, çoğu zaman arzu edilen görüntüyü vermez. Bu sebeple, genelde  enzim ve taş  beraber kullanılır.


3-Ağartma/Oksidasyon ile Soldurma/Redüksiyon: Ağartma için kullanılan bir çok yol vardır.
• Oksidasyon: Hypo ağartması, Permanganat ağartması, ozon ve denylite enzim
• Redüksiyon
Oksidasyon ssistemleri, indigo boyar maddeye direkt etki ederek, boyar maddenin bozunması esasına göre çalışırken, redüksiyon ile beyazlatma yapılırken, indigo boyar madde indirgenerek leuco formuna dönüştürülür ve suda çözünerek uzaklaştırılır. Oksidasyon sistemlerinden ozon jean üzerine gaz formunda uygulanır ve geri boyamayı çok yüksek verimle temizler. Ayrıca jean kumaşta, kontrast görüntüyle beraber,   çok hafif  sarı/gri bir cast oluşturur. Islak/nemli mamule  uygulandığında ise, tüm yüzeylerde homojen bir  ağartma görevi görür, konsantrasyon ve işlem süresi çok hassas ayarlanmalıdır.


Ozon ve denlite haricindeki tüm oksidasyon sistemleri, nötralizasyon prosesini gerektirirken redüksiyon sistemlerinde böyle bir gereksinim yoktur. Tüm sistemlerde, yıkama partileri arasında renk farkı oluşmaması için sıcaklık ve ph değerleri sürekli kontrol altında ve sabit tutulmalıdır.


4- Temizleme: Yıkama ve taşlama işlemleri sürecinde Jean üzerinde,  bağlı olmayan indigo boyar maddesi kalır. Ön yüzeyde kumaşın bulanık bir mavi görüntü oluşturarak, istenen rengin görünmesini engeller. Bu ve diğer yabancı maddelerin temizlenmesi için çoğu zaman anyonik bir deterjan kullanılır.  Nonyonik deterjanlar da kullanılır ama gerek temizleme etkilerinin az oluşundan gerekse belli bir sıcaklığın üzerinde çökelme yaptıklarından dolayı tercih edilmezler.
Temizleme banyosuna, bazen dispergatör eklenerek, deterjanların etkileri artırılabilir, bazen yüzeyin temizlenmesi için persülfat veya peroksit de kullanılabilir. Deterjanla beraber, kostik ve soda da temizleme etkisini artırmak için kullanılabilir.
5-Yumuşatma: Final proses olarak adlandırabilecek Yumuşatma işleminde, kumaşın nihai görüntüsü ve tuşesi yakalanır. Çoğu zaman katyonik yumuşatıcılar, zayıf asit ortamda (ph 5) kumaşa uygulanır. Amonyum esaslı olan bu maddeler, kimyasal olarak yağ içerikli grular içerir, bu grupların yapısına göre slikon veya normal yumuşatıcılar olarak adlandırırlar. Normal yumuşatıcılarla sadece yumuşak bir tuşe elde edilebilirken, daha pahalı olmaları-na karşın, slikon yumuşatıcılarla dahi ipeksi bir tuşe elde edilir. Bazı slikon yumuşatıcılar kullanıldığında,  jean kumaşta  depolama sırasında UV ışığı veya ozone sebebiyle sararma oluşabilir. Çok pahalı olmasına karşın, ozone dirençli slikon yumuşatıcılar da mevcuttur.
Piyasadaki bir çok yumuşatıcı bünyesinde ph dengesini sağlayacak kadar asetik asit bulundururmasına rağmen, yumuşatma banyosuna az miktarda ekleyerek risk almamak en akıllıca yoldur.


ÖZEL PROSESLER
Moda ve trendler, tasarımcıları değişik görüntülü jeanler oluşturmaya zorlarken,  yıkamacılarda bu taleplere cevap vermek adına yeni yıkamalar geliştirmektedir. Bazılarını sıralamak gerekirse;
1-Resin Finishing
2-Teflon Finishing
3-Whitewash
4-Reduction
5-Speciality Coatings


1-Resin Finishing:   Bu işlemde, yıkanmış veya rijit jean,  rezin spray ile işleme tabii tutulur. Çoğu zaman sprey edilecek çözelti kimyasalının yanı sıra katalizör ve ıslatıcı da içerir. Rezin, zayıf hidrojen bağlarıyla birbirine bağlanmış olan selüloz moleküllerini, güçlü kovalent bağlı moleküller haline dönüştürerek, kumaşa daha rijit ve stabil bir görünüm ve tuşe verir.
Rezim olmamış bir jean e, işlemler sırasında, kırışıklık oluşturucu veya kırık oluşturucu bir güç  uygulandığında, hidrojen bağlı selüloz molekülleri kırılır ve uygulanan güç yönünde yeni pozisyonlarını alarak yeniden hidrojen bağları oluştururlar. Uygulanan güç ortadan kalktığında, eski hallerine dönmezler, bu sebeple oluşan kırık veya kırışıklıklar kalıcı olur.
Rijit bir garment üzerinde rezin yapıldığında, yukarıda da anlatıldığı gibi, selüloz molekülleri kovalent bağ oluşturur ve garment üzerine aynı güç uygulandığında (kırık veya kırışıklık oluşturucu etki) selüloz molekülleri güç yönünde hareket ederler ama güç ortadan kalktığında yeniden eski hallerine dönerler.


Resin maddesi, rijit garment üzerine aplike edildiğinde, kumaş üzerinde haşıllamadan dolayı olan nişasta ile reaksiyona girer ve nisaşta moleküllerini kırılgan/sert hale getirir, bu haldeki jean, aşındırıcı malzeme ile döndürüldüğünde, rezin işlemi görmüş olan nişasta, kumaştan ayrılırken, boyar maddenin de bir kısmını alır. Bu olay daha çok garment taki kıvrım ve dikiş bölgelerinde  ilgi çekici bir görüntü oluşturur.


Resin maddesi formaldehit esaslı olan ve olmayanlar olarak ikiye ayrılır, formaldehit esaslı olan daha verimli çalışır ve daha ucuzdur ancak, depolamada veya mağazada bekleme esnasında, yüksek sıcaklık veya neme maruz kaldığında içindeki formaldehiti dışarı kusar. Bu sebeple piyasada daha az kusma yapan ve aşağı yukarı aynı fiyatta olan modifiye formaldehit kullanılmaktadır.


Çok fazla resinin gerektiği (kalın rijit garments) durumlarda, modifiye formaldehit esaslı resinlerde kusma yaptıklarından, levi standartlarını yakalamak zor olabilir, bu durmlarda daha pahalı ve az verimli olmasına rağmen formaldehit içemeyen resin kullanılır.

     
2-Su geçirmezlik apresi (Teflon Finishing): Jean e su geçirmezlik amacıcıyla yapılan bir işlemdir. Fluorin esaslı bir kimyasalın, garment üzerine kaplanması ve fırınlama prosesinden ibarettir. Su geçirmezliğin dayanıklılığı , kullanılan kimyasalın miktarı ve fırınlama şartlarına bağlıdır.


3-Kar yıkama (White Wash): Bu işlem, garment yüzeyindeki belli bölgeleri beyazlatmak için yapılır. Eski teknikte, pomza taşları permanganat veya hypo banyasunda bekletiliyor ve kimyasalı emmeleri sağlanıyor sonra, garment bu taşlar ile kuru şekilde tumble da döndürülüyordu. Şimdi ise daha çok sentetik esaslı permanganat topları ıslak garmentla aynı işleme tabii tutuluyor. En yeni ve trend olan teknik ise, garmentı kırıştırmak ve permanganat veya hypo çözeltisi ile spray yapmaktır. Bazı durumlarda ise, fırça ile tatbik edilir.


Tüm bu değişik teknikler ve kimyasallar değişik etkiler yaratırlar, farklı görüntüler için farklı ağartmalar kullanılır.
Hypo veya permanganat kullanılan işlemlerde, mutlak surette nötralizasyon yapılmalıdır.


4-Reduction:  Redüksiyon sistemine göre çalışan bu yöntemde, indigo suda çözülebilir form olan leuco formuna dönüştürülür ve katyonik bir kimyasal ile stabil hale getirilir. Leuco indigo sarı renklidir ve suda çözünür ama stabil değildir. Havanın oksijeni ile karşılaştığı anda yeniden yükseltgenerek mavi halini alır. Bu sebeple indigoyu kumaştan tamamen uzaklaştırmak için, önce leuco formuna dönüştürmeli sonra da bu halini stabil kılacak bir kimyasal kullanmalıyız.


Indırgeme işlemi için yıllardır sodium sulfoxylate formaldehyde (SFS) kullanılır. Çok güçlü bir indirgeyici olmasına karşın o da leuco indigo gibi  stabil değildir, kolayca hidrojen ve sodyumbisülfüte ayrılabilir. Reaksiyonu gerçekleştirecek olan atom hidrojendir. Stabiliteyi sağlamak için formaldehid kullanılır buna rağmen SFS soğuk ortamda muhafaza edilmelidir. Redüksiyon için gerekli yüksek ısıya ulaşıldığında, formaldehid SFS den ayrılır ve stabilitesi bozulan kimyasal kolayca hidrojen ve sodyumbisülfüte parçalanır ve indirgeme için gerekli hidrojen elde edilmiş olur.


SFS ile leuco indigoya dönüştürülmüş olan indigonun stabilitesi İndigolite liquid (TC Chemicals) ile sağlanır, sarı renkli ve stabil olan leuco indigo artık, bazik ortamda yapılacak bir yıkamayla uzaklaştırılır ve kumaş üzerinde beyazlaşmış bölge oluşur. Bu işlem sprey yoluyla veya baskı/kaplama şeklinde screen printing ile de yapılabilir.


Bu işlemin 2 dezavantajı vardır; birincisi kullanılan kimyasallar çok pahalıdır, ikincisi; SFS parçalanırken kanalizasyon kokusunu andıran çok ağır bir sülfür gazı kokusu oluşur.


Bu işlemin en büyük avantajı ise pamuk elyafının hiç bir şekilde zarar görmemesidir. Işık haslığı probleminin yaşanmıyor olması da ve nötralizasyon gerektirmemesi de büyük bir avantajdır. Hypo veya permanganat ile yapılan oksidasyonda tüm bu negatif etkiler mevcuttur.


5-Özel kaplamalar: Tasarımcıların ihtiyaçlarına göre garment üzerine kaplama yapılarak değişik tuşe ve görünümler elde edilebilir. Kaplama makine ile, fırça ile, makine ile tüm yüzeye veya lokal olarak yapılabilir.


Örnek vermek adına, son dönemde çok ilgi göre parlak düz görüntü veren kaplama açıklanabilir;  akrilik ve poliüretan esaslı kimyasallardan oluşan garment üzerine tamamen veya local olarak uygulanır ve sonra yüksek sıcaklıkta pres yapıldıktan sonra uzun süreli dayanım için fırında fikse  edilir.


Benzer mantıkla yapılabilecek kaplamalar, süet, kauçuk efekti veren kaplamalar olabilir.

Yorumlar

Yorum Yaz

Değerlendirme yapınız 1-5 arası!

Bizden haberdar olmak ister misiniz?


Copyright, Her hakkı saklıdır.e-tekstil.com

Iyzico